Początkowo zakładano start omawianego systemu z dniem 1 stycznia 2025 roku, jednak ze względu na skalę przedsięwzięcia oraz liczne głosy domagające się zmian w pierwotnej ustawie, termin przesunięto. Obecnie polski system kaucyjny ma ruszyć od 1 października 2025 roku. Odpowiednie przepisy zostały uchwalone 13 lipca 2023 roku, a następnie znowelizowane w listopadzie 2024 roku, tak aby doprecyzować zasady i wydłużyć okres przygotowań. Nowelizacja uwzględniła niektóre postulany branży, jednak nadal nie brakuje głosów, że przepisy nie zostały należycie przygotowane, a system nie jest gotowy. Warto pamiętać, że do poprawy odzysku opakowań z plastiku zobowiązała Polskę Unia Europejska. Polski ustawodawca jednak zdecydował się od razu rozszerzyć system kaucyjny także na puszki metalowe oraz butelki szklane wielokrotnego użytku, czyli dwie kategorie, gdzie poziom odzysku był już wysoki. Szczególnym zaskoczeniem jest objęcie systemem butelki wielokrotnego użytku, która miała już od lat funkcjonujący i sprawy system odbioru – zdaje się, że jest to typowy przypadek nadregulacji. 

Dla kogo?
System kaucyjny obejmie przede wszystkim producentów, importerów i sprzedawców napojów w określonych opakowaniach. To oni wspólnie utworzą i sfinansują jego funkcjonowanie, ustawodawca zdecydował się więc na pełną prywatyzację systemu kaucyjnego – będzie on działał bez udziału instytucji państwowych. W myśl przepisów przedsiębiorcy wprowadzający napoje w opakowaniach objętych kaucją muszą powołać reprezentujący ich podmiot (operatora systemu), odpowiedzialny za wdrożenie i prowadzenie systemu kaucyjnego. Zgodnie z zasadą rozszerzonej odpowiedzialności producenta to wprowadzający produkty poniosą koszty działania systemu – m.in. zbiórki, transportu, ewidencji i rozliczania kaucji. Finansowanie pochodzić będzie także ze sprzedaży surowców wtórnych oraz niezwróconych kaucji. Ustawa dopuszcza istnienie kilku operatorów systemu, rywalizujących o obsługę rynku. Na ten moment możemy mówić przynajmniej o 7 różnych, którzy otrzymali stosowne zezwolenie na prowadzenie działalności w tym zakresie. 
Zgodnie z ustawą, systemem objęte zostaną trzy główne rodzaje opakowań: jednorazowe butelki z tworzyw sztucznych o pojemności do 3 litrów, wraz z ich plastikowymi zakrętkami, puszki metalowe do 1 litra oraz butelki szklane wielokrotnego użytku do 1,5 litra. 

Kaucja – zasady 
Wysokość kaucji została określona w przepisach wykonawczych Ministerstwa Klimatu i Środowiska. Stawki wyniosą 0,50 zł dla butelek plastikowych (do 3 l) oraz puszek metalowych (do 1 l), a 1,00 zł dla butelek szklanych wielorazowego użytku (do 1,5 l). Opakowania objęte systemem będą specjalnie oznakowane jednolitym logo, z informacją o udziale w systemie i kwocie kaucji. Tylko opakowania z takim oznaczeniem będą uprawniały do zwrotu kaucji; produktów wprowadzonych na rynek przed uruchomieniem systemu (bez oznakowania) kaucja nie obejmie. Co istotne, konsumenci nie muszą martwić się o paragony – zwrot kaucji nie będzie wymagał okazania dowodu zakupu. System ma być bezparagonowy, więc opakowanie można oddać w dowolnym punkcie zbiórki, niezależnie od miejsca zakupu.

Nowe regulacje nakładają obowiązki nie tylko na producentów, ale i na punkty handlowe. Wszystkie sklepy i punkty sprzedaży, bez względu na powierzchnię czy branżę, które oferują napoje w opakowaniach objętych kaucją, będą musiały pobierać ją od klientów przy sprzedaży. Nie ma znaczenia, czy jest to supermarket, drogeria czy stacja benzynowa – jeśli sprzedaje np. napoje w butelkach wielokrotnego użytku czy puszkach, musi doliczyć kaucję do ceny produktu. Stąd już wiele punktów, gdzie napoje były tylko dodatkiem (jak drogerie czy markety budowlane), wycofuje z oferty napoje, by nie uczestniczyć w systemie kaucyjnym w ogóle. 

Gdzie?
Obowiązek przyjmowania pustych opakowań i wypłacania kaucji wprowadzono dla sklepów o powierzchni sprzedaży przekraczającej 200 m². Duże markety będą musiały zorganizować u siebie punkt odbioru – ręczny lub automatyczny – gdzie klienci zwrócą butelki i puszki, odzyskując kaucję. Mniejsze sklepy pobierają kaucję przy sprzedaży, lecz nie mają przymusu prowadzenia punktu zwrotu. Ustawa wprowadziła też wymóg, aby w każdej gminie powstał co najmniej jeden stacjonarny punkt zbiórki opakowań kaucyjnych, co ma zagwarantować dostępność systemu nawet na obszarach słabiej zurbanizowanych.

Dla przedsiębiorców te zmiany oznaczają konieczność dostosowania infrastruktury. Sklepy mają wygospodarować miejsce na magazynowanie zwracanych opakowań i rozważyć inwestycje w automaty do ich odbioru. Sprzedawcy i hurtownie będą również musieli rozliczać się z operatorem systemu z zebranych opakowań i przekazanych kaucji. Z punktu widzenia producentów istotne jest zaś zapewnienie, by wszystkie produkty objęte ustawą posiadały wymagane oznakowanie systemu na opakowaniu, co może wiązać się ze zmianą etykiet i procesów pakowania. Problemem będą obowiązki związane z sprawozdawczością, relacje z operatorem systemów, rozliczanie kaucji, podatek VAT oraz opłata produktowa. Szczególnie ta ostatnia – na miesiąc przed startem systemu – budzi szczególne wątpliwości. 

Nie brakuje głosów, że ustawa została przygotowana w sposób nienależyty, a system od początku zaprojektowany wadliwie. Skala wdrożenia (obok butelek PET, także puszki i butelki wielorazowe) skłania do wniosku, że start systemu kaucyjnego może być... falstartem. Nie bez znaczenia jest także przyjęcie konstrukcji operatora systemu, który zakładany jest przez uczestników systemu. Wymogi formalne sprawiają, że taka regulacja poza nawiasem stawia małych producentów, całkowicie uzależnionych w ramach systemu od operatorów utworzonych przez większe podmioty. 

Nowe unijne rozporządzenie opakowaniowe (PPWR) – cele i główne założenia
Równolegle do krajowego systemu kaucyjnego, w obszarze opakowań szykuje się gruntowna zmiana prawa na poziomie Unii Europejskiej. Mowa o rozporządzeniu w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (Packaging and Packaging Waste Regulation, PPWR), które zastąpi dotychczasową dyrektywę 94/62/WE. Nowe rozporządzenie ma znacznie ambitniejszy charakter niż stara dyrektywa, a jako akt bezpośrednio stosowany zapewni jednolite zasady we wszystkich państwach członkowskich. Celem reformy jest przyspieszenie transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym oraz ograniczenie negatywnego wpływu opakowań na środowisko w całej UE.

Główne cele PPWR koncentrują się na trzech obszarach: zapobieganie powstawaniu odpadów opakowaniowych, poprawa recyklingu oraz unifikacja przepisów w UE. W praktyce oznacza to dążenie do zmniejszenia ilości wytwarzanych odpadów opakowaniowych (m.in. poprzez eliminację zbędnych opakowań i promocję opakowań wielokrotnego użytku), zapewnienie, że do 2030 roku wszystkie opakowania na rynku UE będą nadawać się do recyklingu w opłacalny sposób, a także wprowadzenie ogólnoeuropejskich standardów (np. w zakresie oznakowania i zawartości recyklatu), co ułatwi swobodny obrót towarów i wyrówna warunki konkurencji na jednolitym rynku. Rozporządzenie ma również przyczynić się do redukcji zużycia pierwotnych surowców i osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 roku, zgodnie z Europejskim Zielonym Ładem.

Wejście w życie rozporządzenia nastąpiło 11 lutego 2025 roku, jednak większość nowych wymogów zacznie obowiązywać od 12 sierpnia 2026 roku (18 miesięcy od wejścia w życie). Takie vacatio legis ma dać przedsiębiorcom czas na dostosowanie się, zanim kluczowe zmiany wejdą w życie w 2030 roku (wtedy to zaczną obowiązywać m.in. nowe zakazy i cele ilościowe). Warto podkreślić, że jako rozporządzenie unijne, PPWR będzie bezpośrednio wiążące w Polsce bez potrzeby osobnej ustawy – krajowe regulacje będą musiały jedynie uzupełnić kwestie kar i egzekwowania przepisów.