Zmiana dla rolników, z rolnikami

Gospodarcze fundamenty polskiego rolnictwa są dziś coraz bardziej zagrożone przez wyzwania klimatyczne, presję rynkową i niestabilność geopolityczną. Susze, zmienne ceny środków produkcji i wysoce skoncentrowane łańcuchy dostaw zmniejszają marże i zwiększają niepewność. Tymczasem obecny system nadal premiuje modele produkcji nieodporne na kryzysy, oferując niewiele zachęt do realnej transformacji. Tak rośnie przepaść między wymogami środowiskowymi i klimatycznymi wobec rolników a realiami ekonomicznymi, w których funkcjonują. 

Tymczasem transformacja rolnictwa (w tym ku niskoemisyjności) jest konieczna i powiedzie się tylko gdy wzmocni dochody, odporność i pozycję rynkową gospodarstw. Jej kierunek musi zostać wypracowany wspólnie z samymi rolnikami – twierdzą autorzy Adrianna Wrona i Jakub Anusik w najnowszym raporcie „Różne ścieżki, wspólny grunt: modele biznesowe dla współczesnego rolnictwa w Polsce”. Publikacja identyfikuje oczekiwania społeczne wobec rolnictwa, a także bariery i szanse związane z ich zrealizowaniem w oparciu o wnioski z warsztatów i wywiadów z udziałem rolników i ekspertów.

– Inwestowanie w odporność ekonomiczną i środowiskową gospodarstw rolnych każdej wielkości to sposób na zapewnienie dobrobytu obszarów wiejskich, a tym samym na utrzymanie lokalnej i zróżnicowanej produkcji, którą my, Polacy, tak bardzo cenimy. Rolnictwo odporne na zmiany klimatu ma strategiczne znaczenie nie tylko dla bezpieczeństwa żywnościowego Polski, ale także dla szerzej rozumianego dobrobytu Polaków – mówi Adrianna Wrona, współautorka raportu i kierowniczka programu Rolnictwo i systemy żywnościowe w IZG. – Wielu producentów już testuje nowe rozwiązania i praktyki rolnicze Często działania te podejmowane są stopniowo, w warunkach niepewności i bez gwarancji tego, kiedy i w jakim stopniu korzyści ekonomiczne staną się widoczne w bilansach gospodarstw rolnych. Jest przestrzeń, by ułatwić im takie działania. 

Modele biznesowe dla polskiego rolnictwa: różnorodność to siła

Głównym wyzwaniem dla polskiego rolnictwa nie jest brak technologii, ale niewystarczająca promocja i wsparcie dla modeli biznesowych, które pozwolą rolnictwu w opłacalny ekonomicznie sposób uodpornić się na wyzwania gospodarcze i zmiany klimatu na dużą skalę – argumentują autorzy. Raport prezentuje praktyczne ścieżki ekonomiczne prowadzące do tego celu.

Polskie gospodarstwa rolne dzielą się na trzy odrębne segmenty wymagające dostosowanych działań politycznych: małe (ponad 80% gospodarstw), średnie i duże gospodarstwa komercyjne. Badanie analizuje, w jaki sposób łagodzenie skutków zmian klimatu można skutecznie zintegrować z opłacalnymi ścieżkami rozwoju polskiego sektora rolno-spożywczego oraz jakie formy wsparcia są potrzebne, aby umożliwić tę transformację. Podczas gdy większe gospodarstwa mogłyby wdrożyć automatyzację i uzyskać efekt skali, mniejsze gospodarstwa wzmocniłyby rentowność poprzez dywersyfikację i integrację z lokalnym rynkiem.

Modele biznesowe:

Trzy uzupełniające się ścieżki oparte na licznych studiach przypadku to:

1. Lokalna produkcja oparta na jakości, w której małe i średnie gospodarstwa odchodzą od konkurencji czysto towarowej, aby uzyskać wartość poprzez jakość produktu, lokalność i krótkie łańcuchy dostaw. Przewaga ekonomiczna wynika z wyższych marż uzyskiwanych przez gospodarstwo, a nie ze skali. Łagodzenie zmian klimatu staje się ekonomicznie racjonalne nie tylko dlatego, że gospodarstwa otrzymują dopłaty na ochronę środowiska, ale także dlatego, że odporne systemy stają się mniej narażone na straty związane z szokami klimatycznymi i  rynkowymi.
2. Pionowo zintegrowane rolnictwo i przetwórstwo, w którym średnie gospodarstwa zwiększają odporność ekonomiczną nie tylko poprzez lokalną produkcję, ale poprzez przechwytywanie wartości traconej obecnie na rzecz pośredników: przetwórców, handlowców, hurtowników i sprzedawców detalicznych. Dzięki inwestycjom we własne lub współdzielone zdolności przetwórcze gospodarstwa budują własne, często rzemieślnicze marki, co pozwala im zachować marżę generowaną na etapie przetwarzania.
3. Agrobiznes zaawansowany technologicznie, w którym duże gospodarstwa wykorzystują skalę, cyfryzację i dostęp do kapitału, aby zmniejszyć intensywność nakładów przy jednoczesnym utrzymaniu produktywności. W tym przypadku redukcja emisji staje się produktem ubocznym wzrostu efektywności, a nie odrębnym celem klimatycznym.

– Nie ma jednego uniwersalnego rozwiązania i prostych odpowiedzi. Są modele szyte na miarę dla każdego typu gospodarstw. Poprawa odpornosci gospodarstw będzie wymagała wdrożenia różnorodnych, małych i większych innowacji w całym łańcuchu wartości. Razem mogą przyczynić się do powstania nowych, transformacyjnych modeli biznesowych, które przedstawiamy w raporcie – mówi Jakub Anusik, analityk IZG i współautor raportu. – Jednak, aby te modele mogły się rozwijać, koszt ich wdrożenia nie może spoczywać wyłącznie na barkach rolników. Wymaga to ukierunkowanego zaangażowania zarówno ze strony polityki publicznej, jak i sektora prywatnego.

Polska droga

Polska może aktywnie kształtować własną ścieżkę transformacji systemu rolno-spożywczego i powinna to czynić. Polityki unijne, w tym nadchodząca reforma Wspólnej polityki rolnej, ewoluujący popyt w sektorze prywatnym i nowe instrumenty finansowe, stwarzają możliwości wkomponowania działań klimatycznych w rozwój sektora rolnego.

Obecnie jednak skalowalność tych modeli biznesowych jest ograniczona. Rolnicy postrzegają transformację jako ryzykowną i trudną finansowo. Już teraz często operują na niskich marżach i w  dużym stopniu polegają na transferach WPR, które nagradzają utrzymywanie status quo. To napędza niechęć do eksperymentowania z alternatywnymi modelami produkcji. 

Raport zawiera rekomendacje umożliwiające włączenie nowych modeli do polskich realiów, między innymi:

• Polityka publiczna musi odejść od ogólnego wsparcia dochodów na rzecz ukierunkowanych ram transformacyjnych, dostosowanych do różnych modeli gospodarstw rolnych.
• WPR po 2027 r. powinna wspierać krótkie łańcuchy dostaw, systemy produkcji o niższych nakładach oraz inwestycje we współdzieloną infrastrukturę (przetwórczą, magazynową, logistyczną itd)
• Programy rolno-środowiskowe powinny lepiej kompensować rzeczywiste ryzyko transformacji i nagradzać mierzalne rezultaty środowiskowe.
• Partnerstwa publiczno-prywatne, spółdzielczość i współfinansowanie w ramach łańcucha dostaw to czynniki, które mogą zmniejszyć ryzyko inwestycyjne, jednocześnie poprawiając dostęp do rynku. Państwo powinno stworzyć warunki dla rozwoju tego rodzaju rozwiązań. 
• Modele finansowania angażujące konsumentów, takie jak obligacje lokalne czy rolnictwo wspierane społecznie (RWS), również są obiecującymi narzędziami finansowania transformacji na wczesnym etapie.

– Dobra sytuacja ekonomiczna rolników i odporność na zmiany klimatu nie mogą ze sobą konkurować – mówi Justin Zahra, starszy dyrektor ds. rolnictwa w Environmental Defense Fund Europe. – Wdrożenie adekwatnych rozwiązań i technologii na wystarczającą skalę, w odpowiednich miejscach i w sposób, który będzie skuteczny – to wyzwanie. Stawienie mu czoła oznacza przede wszystkim korzyści ekonomiczne dla rolników. W Polsce współpracujemy bezpośrednio z rolnikami i ich reprezentantami w terenie, poprzez otwarty i oparty na zaufaniu dialog. Działamy tak, ponieważ trwały postęp jest możliwy tylko wtedy, gdy społeczności rolnicze są współautorami własnej transformacji.