Przemysł spożywczy przed modernizacją. Forum Energii wskazuje na ciepło procesowe i elektryfikację

Przetwórstwo spożywcze jest jedną z najważniejszych gałęzi polskiej gospodarki, ale rzadko pojawia się w debacie o transformacji przemysłu. Według analizy Forum Energii sektor odpowiada za 99 mld zł wartości dodanej brutto, zatrudnia 469 tys. osób i ponosi 16 mld zł nakładów inwestycyjnych. Jednocześnie stoi przed koniecznością modernizacji parku maszynowego, poprawy efektywności energetycznej i ograniczenia zależności od paliw kopalnych.

Polska jest czwartym eksporterem żywności w Unii Europejskiej, a przetwórstwo spożywcze ma kluczowe znaczenie zarówno dla gospodarki, jak i bezpieczeństwa żywnościowego. Branża działa jednak pod coraz większą presją kosztową i regulacyjną. Rosnące ceny energii, opłaty za emisję CO₂, niskie marże oraz wymogi jakościowe sprawiają, że modernizacja zakładów staje się jednym z najważniejszych wyzwań na najbliższe lata.

Park maszynowy wymaga inwestycji

Forum Energii wskazuje, że stopień zużycia maszyn w branży spożywczej wynosi 60–67 proc. i nadal rośnie. Zbliżająca się konieczność wymiany urządzeń może stać się impulsem do głębszej modernizacji sektora, obejmującej m.in. poprawę efektywności energetycznej, elektryfikację procesów i ograniczanie zużycia paliw kopalnych.

Według analizy branża jest stabilna finansowo — 85 proc. firm wykazuje zysk — ale jednocześnie działa przy niskich marżach. Autorzy opracowania zwracają uwagę, że część przedsiębiorstw posiada niewykorzystaną zdolność kredytową, która mogłaby zostać przeznaczona na inwestycje w rozwiązania bezemisyjne i poprawiające efektywność operacyjną.

Ciepło procesowe w centrum transformacji

Przemysł spożywczy obejmuje bardzo szeroką gamę procesów technologicznych, od chłodzenia i mrożenia po gotowanie, suszenie, pasteryzację czy sterylizację. Według Forum Energii aż 90 proc. zużycia paliw kopalnych w branży przypada na produkcję ciepła procesowego w zakresie temperatur od -30°C do 260°C.

Całkowite emisje bezpośrednie sektora wynoszą ok. 4,4 mln ton CO₂e. Branża nie generuje emisji procesowych, emisje pochodzą przede wszystkim ze spalania paliw kopalnych. Największe znaczenie ma produkcja pary technologicznej w kotłowniach zakładowych, która odpowiada za ok. 70 proc. całkowitych emisji.

Elektryfikacja jest możliwa, ale barierą są koszty energii

Z analizy wynika, że technicznie całość produkcji ciepła w branży spożywczej można zelektryfikować już dziś. Główną barierą nie są jednak nakłady inwestycyjne, lecz relacja cen energii elektrycznej do gazu ziemnego. W przypadku przetwórstwa spożywczego wynosi ona obecnie 2,8:1, co ogranicza opłacalność części inwestycji.

Forum Energii wskazuje również, że biometan i biomasa mogą uzupełniać proces dekarbonizacji ciepła procesowego, ale ich potencjał jest ograniczony. Ilość dostępnych biopaliw na rynku nie pozwala traktować ich jako jedynego rozwiązania dla całego sektora.

Efektywność energetyczna może szybko się zwrócić

Jednym z najtańszych kierunków działań pozostaje poprawa efektywności energetycznej. Według autorów analizy takie inwestycje mogą przynieść szybki zwrot finansowy, a jednocześnie przygotować zakłady do późniejszej elektryfikacji.

Zmniejszenie zużycia energii obniża zapotrzebowanie na moc, poprawia ekonomikę przyszłych inwestycji i ogranicza emisje. W praktyce oznacza to, że modernizacja nie musi zaczynać się od najdroższych projektów, ale od systemowego podejścia do oszczędności energii, optymalizacji procesów i lepszego wykorzystania istniejącej infrastruktury.

ETS i koszty emisji zwiększą presję na branżę

Forum Energii zwraca uwagę, że obecnie przetwórstwo spożywcze kupuje uprawnienia do emisji tylko dla ok. 18 proc. swoich emisji, głównie ze względu na darmowe uprawnienia w systemie EU ETS. Do 2030 r. dla części podsektorów darmowa pula ma spaść do zera, a od 2028 r. dodatkową presję kosztową może przynieść ETS2, obejmujący paliwa kopalne.

Oznacza to, że utrzymywanie obecnego modelu produkcji ciepła może w kolejnych latach stawać się coraz droższe. Dla zakładów spożywczych modernizacja energetyczna będzie więc nie tylko kwestią klimatyczną, ale także warunkiem utrzymania konkurencyjności.

Dekarbonizacja jako element modernizacji

Według Forum Energii emisje wynikające z produkcji w branży spożywczej można ograniczyć niemal do zera. Sama dekarbonizacja produkcji ciepła mogłaby zmniejszyć emisje o 4,3 mln ton CO₂e względem roku bazowego przyjętego w analizie.

Autorzy opracowania podkreślają, że dekarbonizacja sektora ma charakter modernizacyjny i może być ekonomicznie uzasadniona. Odpowiednio zaplanowane inwestycje mogą obniżać koszty operacyjne firm, zmniejszać zależność od importowanych paliw kopalnych i zwiększać odporność zakładów na szoki cenowe oraz geopolityczne.

Modernizacja przetwórstwa spożywczego nie sprowadza się więc wyłącznie do ograniczenia emisji. To także szansa na poprawę efektywności produkcji, bezpieczeństwa energetycznego, konkurencyjności eksportowej i stabilności jednego z najważniejszych sektorów polskiej gospodarki.