Komentarz dr. hab. inż. Zbigniewa Karaczuna, profesora w Katedrze Ochrony Środowiska i Dendrologii SGGW w Warszawie, eksperta think tanku Żywność dla Przyszłości

• Przyszłość rolnictwa będzie opierać się na dwóch filarach: regeneracji i technologii. Coraz większe znaczenie będą miały praktyki wspierające gospodarstwa w radzeniu sobie z suszą, odbudowujące zdrowie gleby i bioróżnorodność, a także rozwiązania oparte na danych i sztucznej inteligencji.
• Rolnictwo precyzyjne wykorzystujące AI opiera się m.in. na czujnikach wilgotności, automatycznych systemach nawadniania, analizatorach glebowych oraz technologiach teledetekcyjnych wykorzystujących drony do monitorowania chorób, szkodników i innych zagrożeń dla upraw.
• W przyszłości rolnictwo powinno być bardziej odporne na skutki zmian klimatu i kryzysów gospodarczych. Pomóc w tym mogą krótsze łańcuchy dostaw, lepsze zarządzanie wodą oraz produkcja dostosowana do lokalnych potrzeb i oczekiwań konsumentów.

Rolnictwo jutra będzie zielone i cyfrowe

Pogłębiające się skutki zmiany klimatu, konieczność ochrony różnorodności biologicznej, rosnąca powierzchnia zdegradowanych gleb, wzrost liczby ludności, niestabilność na rynkach międzynarodowych i wojny celne to tylko niektóre z wyzwań stojących przed współczesnym rolnictwem.

Aby im sprostać, sektor będzie musiał się zmienić. Choć każda prognoza przyszłości niesie ryzyko błędu, z dużym prawdopodobieństwem można wskazać dwa główne kierunki rozwoju systemów produkcji rolnej.

Kierunek 1: rolnictwo regeneratywne i ekologiczne

Odpowiedzią na kryzys ekologiczny i klimatyczny, a także potrzebę produkcji żywności wysokiej jakości, będzie wzrost znaczenia praktyk wspierających ochronę środowiska, klimatu i przyrody.

Na terenach cennych przyrodniczo rozwijać się będzie rolnictwo ekologiczne jako jedna z najbardziej zrównoważonych metod produkcji. Ponieważ jednak jego wdrażanie nie wszędzie będzie możliwe, m.in. ze względów środowiskowych i społecznych, na znaczeniu zyskają praktyki regeneratywne, które mogą być łatwiejsze do zastosowania.

Rolnictwo regeneratywne powinno być traktowane jako spójny system praktyk rolniczych, a nie zbiór pojedynczych, oderwanych od siebie działań. Jego celem jest odbudowa zdrowia gleby, zwiększenie różnorodności biologicznej, poprawa gospodarowania wodą, ograniczenie emisji gazów cieplarnianych oraz poprawa dobrostanu zwierząt, przy jednoczesnym zachowaniu trwałej opłacalności produkcji rolnej.

Rolnictwo regeneratywne w walce z suszą i powodziami

Praktyki regeneratywne będą coraz częściej uwzględniane w planowaniu przestrzennym, m.in. ze względu na ich rolę we wspieraniu retencji krajobrazowej i przeciwdziałaniu suszy. Dotyczy to takich działań jak odtwarzanie terenów podmokłych, stawów oraz zadrzewień śródpolnych.

Równie ważna będzie ich funkcja w ochronie przed powodziami, m.in. poprzez tworzenie suchych polderów oraz zatrzymywanie nadmiaru wody na łąkach. Działania te będą miały znaczenie zarówno dla ograniczania skutków zmiany klimatu, jak i przystosowywania rolnictwa do zmian, które już zachodzą.

Kierunek 2: rozwój rolnictwa 4.0

Drugim głównym kierunkiem będzie rozwój rolnictwa 4.0, opartego na technologiach informatycznych, sztucznej inteligencji i zarządzaniu danymi.

Już dziś nowe technologie wspierają precyzyjną produkcję rolną. Czujniki wilgotności pozwalają określać potrzeby związane z podlewaniem, a automatyczne systemy nawadniania dostarczają roślinom odpowiednią ilość wody. Analizatory glebowe pomagają ustalać potrzeby nawozowe, natomiast metody teledetekcji wykorzystujące drony umożliwiają ocenę zagrożeń związanych z chorobami, szkodnikami i innymi czynnikami wpływającymi na kondycję upraw.

Precyzyjne nawożenie wspierają systemy fertygacji i nawadniania kroplowego oraz technologie GPS, które pozwalają stosować nawozy i środki ochrony roślin wyłącznie tam, gdzie są rzeczywiście potrzebne.

Sztuczna inteligencja na polu i w gospodarstwie

Rozwijane są również technologie związane z autonomicznymi maszynami rolniczymi wspierającymi pielęgnację roślin oraz zbiór owoców i warzyw. W kolejnych latach rozwiązania te będą udoskonalane, aby rolnictwo stawało się coraz bardziej precyzyjne i efektywne.

Docelowo każda roślina, a także każde zwierzę gospodarskie, będzie mogło otrzymywać optymalną ilość wody, nawozów lub paszy. Systemy monitorowania chorób i populacji szkodników, wspierane przez sztuczną inteligencję, pozwolą określać najlepsze terminy wykonywania oprysków i podawania leków. Zwiększy to skuteczność zabiegów, a jednocześnie umożliwi ograniczenie ilości stosowanych substancji czynnych.

Przykładem wykorzystania nowoczesnych technologii jest wspierany przez Danone projekt DAN-Agri, w ramach którego polskie gospodarstwa mleczne korzystają z rozwiązań umożliwiających inteligentne zarządzanie stadem. Analiza danych dotyczących zdrowia, dobrostanu i produktywności zwierząt pozwala hodowcom szybciej reagować na potencjalne zagrożenia oraz podejmować bardziej precyzyjne decyzje dotyczące prowadzenia gospodarstwa.

Krótsze łańcuchy dostaw i większa odporność systemu żywnościowego

Systemy wykorzystujące sztuczną inteligencję mogą również ułatwiać rolnikom komunikację z klientami i dostosowywanie produkcji do potrzeb odbiorców. Może to umożliwić ograniczenie liczby pośredników, a tym samym zwiększenie rentowności gospodarstw.

Rozwiązania te będą również wspierać skracanie łańcuchów dostaw, co może odegrać ważną rolę w zwiększaniu odporności produkcji żywności na skutki zmian klimatu oraz zakłócenia w handlu międzynarodowym.

Co jest potrzebne, aby transformacja się udała?

Aby rozwój rolnictwa regeneratywnego i cyfrowego był możliwy, niezbędne są dwa elementy.

Po pierwsze, konieczne jest realne wsparcie władz publicznych i stworzenie długoterminowej polityki rolnej sprzyjającej tym kierunkom rozwoju. Ważnym krokiem było wypracowanie w ramach Paktu dla Rolnictwa pierwszej w Polsce wielosektorowej definicji rolnictwa regeneratywnego.

Wspólne stanowisko rolników, przedstawicieli administracji, nauki, organizacji branżowych i ekologicznych oraz biznesu stworzyło podstawę do dalszego rozwoju rozwiązań wspierających rolnictwo regeneratywne i budowania spójnych, długofalowych ram polityki rolnej.

Po drugie, potrzebne jest większe zaangażowanie nauki w rozwój nowoczesnych praktyk rolniczych i technologii wspierających transformację sektora. Tylko połączenie wiedzy naukowej, innowacji technologicznych oraz odpowiednich polityk publicznych pozwoli skutecznie przygotować rolnictwo na wyzwania przyszłości.

O think tanku Żywność dla Przyszłości

Żywność dla Przyszłości to platforma badawczo-ekspercka łącząca tematykę zdrowia i żywienia z zagadnieniami środowiskowymi oraz bezpieczeństwem żywnościowym. Wśród założycieli think tanku są dr hab. inż. Zbigniew Karaczun, prof. dr hab. Ewelina Hallmann oraz Monika Borycka. Konsultantką merytoryczną inicjatywy jest dr Katarzyna Wolnicka.

Eksperci prowadzą interdyscyplinarne badania dotyczące przyszłości żywienia oraz jego wpływu na zdrowie Polaków i środowisko naturalne. Inicjatorem powołania think tanku jest grupa spółek Danone.